Jak wygląda codzienne życie kobiet w Arabii Saudyjskiej?

Jak wygląda codzienne życie kobiet w Arabii Saudyjskiej?

Codzienność kobiet w Arabii Saudyjskiej przeszła w ostatnich latach głęboką transformację, która odzwierciedla zarówno zmiany legislacyjne, jak i ewoluujące normy społeczne. Dzisiejsze saudyjskie kobiety mogą prowadzić samochody, podróżować samodzielnie, studiować na uczelniach i zakładać firmy – co jeszcze dekadę temu było nieosiągalne lub wymagało zgody męskiego opiekuna. Jednocześnie tempo zmian jest nierówne: wielkie miasta oferują większą swobodę, a w niektórych dziedzinach (np. kwestie rodzinne czy miejsca pracy) nadal obowiązują „miękkie” oczekiwania społeczne, które różnią się od przepisów prawnych.

„Prawo” kontra „praktyka”

Kiedy czytamy o Arabii Saudyjskiej, łatwo wpaść w pułapkę skrajnych ocen: „kobietom nic nie wolno” albo „wszystko już się zmieniło”. Rzeczywistość jest bardziej złożona. Reformy prawne są realne i wymierne: od czerwca 2018 r. kobiety mogą samodzielnie prowadzić samochód, a od sierpnia 2019 r. kobiety powyżej 21 lat mogą uzyskać paszport i podróżować za granicę bez zgody męskiego opiekuna. Do tego dochodzą zmiany w prawie cywilnym, które pozwalają kobietom zgłaszać narodziny dziecka i rejestrować adres zamieszkania niezależnie od męża.

Jednocześnie organizacje praw człowieka, takie jak Human Rights Watch, podkreślały w swoich raportach, że mimo postępów część aktywistek na rzecz praw kobiet została zatrzymana lub postawiona przed sądem – co wskazuje na złożony kontekst polityczny reform. Warto też pamiętać, że tempo wdrażania zmian i komfort korzystania z nowych praw zależą od regionu, środowiska rodzinnego i miejsca pracy. W praktyce wielkie miasta (Rijad, Dżudda) oferują większą swobodę niż mniejsze miejscowości, gdzie normy społeczne mogą być bardziej konserwatywne.

Przegląd praw i ograniczeń dotyczących kobiet w Arabii Saudyjskiej

Poniższa tabela porządkuje najważniejsze obszary, w których w ostatnich latach zaszły zmiany legislacyjne – oraz ich praktyczne konsekwencje dla codziennego życia kobiet.

Codzienność saudyjskich kobiet: edukacja, praca i życie społeczne

Edukacja: dominacja kobiet na uczelniach

Arabia Saudyjska przeszła w ostatnich dziesięcioleciach od niemal zerowego dostępu kobiet do edukacji do sytuacji, w której kobiety stanowią większość studentów uniwersyteckich. Według raportów kobiety stanowią około 60% studentów na saudyjskich uczelniach, a wskaźnik skolaryzacji brutto kobiet na studiach wyższych wynosił około 78,45% w 2022 r. według danych opartych o statystyki Banku Światowego. Obecnie w Królestwie działa 36 uniwersytetów, które przyjmują kobiety, w tym wiele uczelni wyłącznie dla kobiet – największą z nich jest Princess Nourah Bint Abdulrahman University w Rijadzie, największy uniwersytet żeński na świecie.

Statystyki pokazują również, że stosunek liczby kobiet do mężczyzn podejmujących studia wyższe przekroczył 100%, co oznacza, że więcej kobiet niż mężczyzn podejmuje studia wyższe. Jak zauważa analiza Eurogroup Consulting: „w ostatnich latach kobiety stanowią prawie 60% studentów uniwersyteckich. Ten wzrost poziomu wykształcenia to nie tylko statystyka, ale świadectwo zmieniającej się dynamiki w Królestwie”.

W praktyce duże miasta oferują szerszy wybór uczelni, kierunków i środowisk pracy, a mniejsze ośrodki częściej opierają się na lokalnych normach i sieciach rodzinnych, co może wzmacniać „nieformalne” ograniczenia. Kobiety mają dostęp do szerokiego spektrum kierunków: medycyna, inżynieria, informatyka, nauki społeczne, prawo, biznes i wiele innych.

Praca: gwałtowny wzrost aktywności zawodowej

Na rynku pracy widać wyraźny wzrost uczestnictwa kobiet – jeden z najbardziej spektakularnych wskaźników realizacji celów Vision 2030. Według GASTAT (Głównego Urzędu Statystycznego Arabii Saudyjskiej) stopa aktywności zawodowej Saudyjek osiągnęła 36,2% w III kwartale 2024 r., w porównaniu z około 17% w 2015 r., gdy ogłoszono program Vision 2030. To realnie przekroczyło pierwotny cel 30% na 2030 rok, co skłoniło rząd do podniesienia celu do 40%.

Według ministra finansów Mohammed Al-Jadaana, niemal 45% małych i średnich przedsiębiorstw (MSP) w Arabii Saudyjskiej jest prowadzonych przez kobiety. Arabia Saudyjska zajęła drugie miejsce globalnie w rankingu przedsiębiorczości kobiet – 23,2% saudyjskich kobiet uczestniczy w działalności startupowej, plasując Królestwo wśród światowych liderów. W 2023 r. wskaźnik posiadania ugruntowanych przedsiębiorstw (Established Business Ownership, EBO) wśród kobiet osiągnął 14%, wzrost z mniej niż 4% w poprzednich latach – po raz pierwszy kobiety dorównały mężczyznom w tym wskaźniku.

Liczba firm należących do kobiet wzrosła o ponad 60% między 2016 a 2023 r. według Ministerstwa Handlu Arabii Saudyjskiej; kobiety posiadają obecnie ponad 25% zarejestrowanych MSP, z silną obecnością w sektorach takich jak handel elektroniczny, moda, technologie kosmetyczne, zdrowie i dobre samopoczucie, technologie edukacyjne oraz dostawy żywności.

To realnie zmienia codzienność: dojazdy (często już własnym samochodem), opieka nad dziećmi, konieczność godzenia pracy z oczekiwaniami rodzinnymi, a także większa obecność kobiet w usługach, administracji, sektorze finansowym, technologicznym czy kreatywnym. Reformy prawne, w tym paritet płacowy, ochrona przed molestowaniem, rozszerzone urlopy i złagodzenie zasad opiekuństwa, stworzyły ramy dla zrównoważonego uczestnictwa.

Życie społeczne: rozrywka, sport i zasady dotyczące stroju

Życie społeczne i kulturalne kobiet uległo radykalnej zmianie dzięki reformom związanym z rozrywką publiczną. W grudniu 2017 r. Arabia Saudyjska ogłosiła zniesienie 35-letniego zakazu kin komercyjnych, a pierwsze kina publiczne uruchomiono w marcu 2018 r. Minister kultury Awwad Alawwad określił to jako „przełomowy moment w rozwoju gospodarki kulturalnej w Królestwie”. Kina w Arabii Saudyjskiej były zamknięte od 1982 r. po nacisku przywódców religijnych.

Jednocześnie w październiku 2017 r. władze saudyjskie ogłosiły, że kobiety będą mogły uczestniczyć w wydarzeniach sportowych na stadionach w Rijadzie, Dżuddzie i Dammam od początku 2018 r. – pierwsza taka możliwość w historii kraju. Stadiony przeszły adaptację, aby pomieścić rodziny, z restauracjami, kawiarniami i ekranami monitorów.

W obszarze sportu i aktywności fizycznej w lipcu 2017 r. rząd saudyjski ogłosił wprowadzenie lekcji wychowania fizycznego dla dziewcząt w szkołach państwowych, co było decyzją „spóźnioną, ale mającą długoterminowe korzyści zdrowotne, ekonomiczne i edukacyjne” dla 13 milionów kobiet i dziewcząt w Królestwie. Jednocześnie legalizowano kluby fitness i siłownie dla kobiet, które wcześniej były zamykane jako „nielicencjonowane”.

Zasady dotyczące ubioru i kodeks stroju to temat, w którym prawo, interpretacje i obyczaj często się mieszają. Cytowane wypowiedzi następcy tronu wskazują, że strój ma być „przyzwoity i pełen szacunku” (decent and respectful attire), bez jednoznacznego wymogu czarnej abai. W 2018 r. książę koronny Mohammed bin Salman stwierdził: „Abaja nie jest koniecznością, to kwestia wyboru kobiety, aby zdecydować o przyzwoitym i pełnym szacunku stroju”. Jednocześnie w praktyce wiele kobiet nadal wybiera abaję z powodów kulturowych, rodzinnych lub zawodowych, a oczekiwania mogą się różnić zależnie od miejsca (np. urząd, centrum handlowe, wyjazd poza duże miasto).

Egzekwowanie zasad dotyczących stroju było wcześniej prowadzone przez mutaween (policję religijną, CPVPV – Committee for the Promotion of Virtue and the Prevention of Vice), ale reformy z 2016 r. za czasów Mohammed bin Salmana drastycznie ograniczyły uprawnienia CPVPV, zakazując im „ścigania, przesłuchiwania, proszenia o dowody tożsamości, aresztowania i zatrzymywania kogokolwiek podejrzanego o przestępstwo”. W praktyce państwo saudyjskie przestało interweniować w kwestie zasad ubioru dla cudzoziemców dotyczące noszenia abai czy hidżabu.

Opieka zdrowotna i zdrowie reprodukcyjne

Arabia Saudyjska poczyniła znaczący postęp w zakresie zdrowia matek i noworodków. Wskaźnik umieralności matek spadł do około 12 zgonów na 100 000 żywych urodzeń, znacznie poniżej globalnej średniej wynoszącej 211. Program Vision 2030 położył nacisk na poprawę infrastruktury zdrowotnej i równego dostępu do specjalistów położnictwa i ginekologii, choć nadal istnieją znaczące różnice regionalne między obszarami miejskimi (Rijad, Dżudda) a wiejskimi.

Badania wskazują na poprawę w zakresie opieki przedporodowej, jednostek intensywnej opieki noworodkowej i audytów umieralności matek, co przekłada się na lepsze wyniki zdrowotne. Rząd wdraża programy edukacyjne w ramach istniejących systemów opieki zdrowotnej, aby kobiety były dobrze poinformowane o swoich wyborach zdrowotnych, w tym planowaniu rodziny i usługach zdrowia reprodukcyjnego.

Zmiany i postęp w prawach kobiet w Arabii Saudyjskiej w ostatnich latach

Najważniejsze reformy legislacyjne (2017–2019)

Najbardziej „odczuwalne” reformy to te, które skracają drogę od decyzji do działania. Trzy kluczowe momenty przełomowe to:

1. Wrzesień 2017 – zniesienie zakazu prowadzenia samochodów: Królewska decyzja ogłosiła zniesienie zakazu, a wdrożenie nastąpiło 24 czerwca 2018 r. To była pierwsza reforma, która fizycznie zmieniła mobilność kobiet – dzisiaj widok kobiet za kierownicą jest powszechny w saudyjskich miastach.
2. Lipiec 2019 – reformy paszportowe i podróżnicze: Królewskie Dekrety M/134 z 30 lipca 2019 r. zmieniły prawo paszportowe, umożliwiając kobietom powyżej 21 lat uzyskanie paszportu i podróże zagraniczne bez zgody męskiego opiekuna. Dr Eqbal Darandari, członkini Rady Szura (Rady Konsultatywnej), określiła to jako „krok w dobrym kierunku” i zgodny z wcześniejszą decyzją o prawie do prowadzenia.
3. Lipiec 2019 – reformy prawa cywilnego i statusu rodzinnego: Zmiany w Dekrecie M/7 z grudnia 1986 r. o Statusie Cywilnym umożliwiły kobietom zgłaszanie urodzenia dziecka i uzyskiwanie aktu urodzenia (wcześniej mogły to robić tylko ojcowie lub najbliżsi męscy krewni); kobiety mogą również rejestrować własny adres zamieszkania, niezależnie od adresu męża.

Do tego dochodzą zmiany w obszarze bezpieczeństwa i pracy:

1. 2018 – ustawa o zwalczaniu molestowania: Rada Szura zatwierdziła ustawę o zwalczaniu molestowania (Anti-Harassment Law), która definiuje molestowanie i przewiduje kary więzienia (do 2 lat) i grzywny (do 100 tys. SAR), z zaostrzeniem do 5 lat i 300 tys. SAR w poważniejszych przypadkach; przepisy obejmują miejsca pracy.
2. 2017–2018 – reformy rozrywki i sportu: Zniesienie zakazu kin (grudzień 2017, wdrożenie marzec 2018), dostęp do stadionów sportowych (październik 2017, wdrożenie początek 2018), legalizacja siłowni i klubów fitness dla kobiet, wprowadzenie wychowania fizycznego w szkołach dla dziewcząt.

Kontekst: Vision 2030 i wzrost gospodarczy

Wszystkie te reformy wpisują się w szerszą strategię modernizacyjną Vision 2030, inicjowaną przez księcia koronnego Mohammed bin Salmana. Program ten ma na celu dywersyfikację gospodarki (zmniejszenie zależności od ropy naftowej) i zwiększenie udziału kobiet w rynku pracy z 17% (2016) do 30% (2030) – cel, który został już przekroczony.

Badanie naukowe opublikowane w „Gospodarka Narodowa / The Polish Journal of Economics” (2021) analizujące determinanty uczestnictwa kobiet w saudyjskim rynku pracy zauważyło: „w regionie MENA stopa aktywności zawodowej kobiet wynosiła zaledwie 20,2%… w porównaniu z globalnym wskaźnikiem 47,7%”. Autorka badania, Mary Oluwatoyin Agboola, stwierdziła na podstawie analizy ekonometrycznej danych z lat 1991–2017: „wyniki wskazują, że wszystkie zmienne niezależne [wykształcenie wyższe kobiet, oczekiwana długość życia kobiet, PKB per capita] mają pozytywny, istotny statystycznie wpływ na stopę aktywności zawodowej kobiet w Arabii Saudyjskiej”.

Badanie to dostarcza cytat ze źródła naukowego, który podkreśla skalę wyzwania regionalnego i potwierdzenia statystyczną wartość inwestycji w edukację, zdrowie i wzrost gospodarczy dla zwiększenia uczestnictwa kobiet w rynku pracy.

Ograniczenia i kontekst praw człowieka

Ważne jest uczciwe dopowiedzenie: organizacje praw człowieka oceniały reformy jako istotne, ale wskazywały, że demontaż systemu opiekuńczego (guardianship system) nie jest „zero-jedynkowy” i że w tle pozostają sprawy represji wobec części aktywistek. Human Rights Watch w sierpniu 2019 r. zauważyło: „Arabia Saudyjska poczyniła znaczący postęp w ostatnich tygodniach w zakresie praw kobiet… jednak rząd jednocześnie nadal przetrzymuje i prowadzi procesy wielu aktywistek na rzecz praw kobiet, które od dawna domagały się tych samych reform”.

Reformy prawne znacznie poprawiły wskaźniki takie jak Women, Business and the Law (WBL), ale nie przesądzają o identycznych doświadczeniach w praktyce – np. w rekrutacji, awansach, presji społecznej czy regionalnych różnicach. Wiele kobiet nadal doświadcza „miękkich” ograniczeń wynikających z norm rodzinnych, lokalnych interpretacji norm religijnych czy praktyk pracodawców.

Amina z Rijadu

Amina (imię zmienione dla prywatności) zaczęła pracę w średniej firmie usługowej w Rijadzie w 2024 r. Jej największą zmianą „dzień do dnia” była mobilność: własne dojazdy samochodem i łatwiejsze załatwianie formalności rodzinnych. Wcześniej, przed 2018 r., musiała polegać na kierowcy zatrudnianym przez rodzinę lub na aplikacjach rideshare (Uber/Careem), co generowało dodatkowe koszty i ograniczało elastyczność.

Po reformach paszportowych z 2019 r. Amina mogła samodzielnie załatwić dokumenty dla swoich dzieci w urzędzie – wcześniej część spraw urzędowych wymagała koordynacji z mężem lub bratem. „To wydaje się małe, ale zmienia wiele – mogę sama zabrać dzieci do szkoły, pojechać do urzędu, zrobić zakupy, wrócić do biura. Nie muszę każdego ranka dzwonić do brata, żeby mnie podwiózł” – powiedziała Amina w rozmowie prywatnej (informacja anegdotyczna, nieformalna).

Amina zauważyła też zmiany w swojej firmie: wprowadzenie polityki antymolestowania zgodnie z ustawą z 2018 r., większa liczba kobiet na stanowiskach menedżerskich, a także benefit w postaci elastycznych godzin pracy dla matek. „Jeszcze pięć lat temu mało kto w moim otoczeniu pracował w korporacji. Dzisiaj większość moich koleżanek z uniwersytetu ma pracę – w bankach, w IT, w administracji, w startupach” – dodała.

Podsumowanie

Codzienne życie kobiet w Arabii Saudyjskiej to dynamiczna mieszanka szybkich reform prawnych i ewoluujących norm społecznych. Kobiety dziś prowadzą samochody, studiują na uczelniach (gdzie stanowią większość studentów), zakładają firmy (45% MSP), podróżują samodzielnie i uczestniczą w życiu publicznym – coś, co jeszcze dekadę temu było nieosiągalne. Jednocześnie postęp jest nierówny regionalnie i społecznie, a część ograniczeń (lub presji) nadal istnieje w zależności od otoczenia rodzinnego, miejsca pracy i lokalnych norm. Reformy Vision 2030 realnie zmieniły życie milionów kobiet, ale droga do pełnej równości i swobody wyboru pozostaje w toku.

Krystyna Żbik

Nazywam się Krystyna Żbik, absolwentka studiów z zakresu prawa i nauk społecznych. Przez wiele lat pracowałam jako pracownik socjalny i doradca prawny, wspierając kobiety w rozwiązywaniu problemów mieszkaniowych i walce o ich prawa. Obserwując codzienne trudności moich klientek — od dyskryminacji na rynku nieruchomości po brak dostępu do godnych warunków zamieszkania — zdecydowałam działać bardziej systemowo.

Blog partiakobiet.org.pl powstał z przekonania, że edukacja prawna to klucz do emancypacji. Chciałam stworzyć przestrzeń, gdzie kobiety mogą znaleźć praktyczne informacje o swoich prawach mieszkaniowych, poznać narzędzia do walki z dyskryminacją i nauczyć się skutecznie bronić swoich interesów. Wierzę, że dostęp do sprawiedliwego mieszkania to prawo fundamentalne, a wiedza to najważniejsza broń w tej walce.